خلاصه کتاب اعتماد به خلاقیت

مقدمه

در دنیایی که سرعت تغییرات از هر زمان دیگری بیشتر است و قطعیت جای خود را به ابهام داده، ما بیش از هر چیز به نیرویی درونی نیاز داریم: خلاقیت. این خلاقیت برخلاف تصور رایج، تنها متعلق به هنرمندان یا افراد نابغه نیست. بلکه موهبتی است که در وجود هر انسانی نهفته است؛ نیرویی که می‌تواند مسیرهای تازه‌ای را در زندگی، کسب‌وکار و رهبری باز کند، به شرطی که جسارت اعتماد کردن به آن را داشته باشیم.

کتاب «اعتماد به خلاقیت» در واقع سفری است برای بازیابی این توانمندی فراموش‌شده. این کتاب با داستان‌های واقعی و بینش‌های الهام‌بخش، خواننده را تشویق می‌کند تا سدهای ذهنی خود را کنار بگذارد و دوباره به ندای شهود و بازیگوشی خلاقانه‌اش گوش دهد. هدف این کتاب تنها خلق ایده‌های نو نیست، بلکه دعوتی است برای زندگی کردن با جسارت، نگاهی متفاوت و این باور که پاسخ بسیاری از چالش‌های امروز ما در بُعد خلاق انسان نهفته است.

دکتر محدثه زحمت‌کش

مدرس، مشاور و مربی توسعه فردی و کسب‌وکار و موسس مدیران کاربین

 فصل ۱

خلاقیت؛ فراتر از شاهکارهای هنری

خلاقیت دقیقاً چیست؟ آیا تنها به خلق نقاشی‌های خیره‌کننده، ساخت مجسمه‌های مرمرین یا نواختن موسیقی‌های دلنشین محدود می‌شود؟ اگرچه خلاقیت‌های بزرگ گاهی در قالب هنرهای زیبا نمود پیدا می‌کنند، اما کاربرد واقعی آن بسیار گسترده‌تر است.

در ساده‌ترین تعریف، خلاقیت یعنی بهره‌گیری از نیروی تخیل برای خلق چیزی جدید. این تعریف جامع، ابعاد مختلفی از کارهای خلاقانه را در بر می‌گیرد که اغلب نادیده گرفته می‌شوند. خلاقیت نه تنها در آثار هنرمندان دیده می‌شود، بلکه در کارهای افرادی با ذهن تحلیلی مانند مدیران عامل یا برنامه‌نویسان نیز وجود دارد. در واقع، هرگاه این افراد چیزی تازه خلق می‌کنند، از خلاقیت خود بهره برده‌اند؛ برای مثال، وقتی یک برنامه‌نویس رابط کاربری جدیدی طراحی می‌کند یا یک مدیر عامل استراتژی نوینی برای کسب‌وکار خود ارائه می‌دهد.

با پذیرش این تعریف گسترده، در می‌یابیم که همه‌ی ما ذاتاً خلاق به دنیا آمده‌ایم. در کودکی با انگشتانمان نقاشی می‌کشیدیم، در خانه می‌رقصیدیم، خانه‌های درختی می‌ساختیم و راه‌حل‌های خلاقانه برای مشکلاتمان پیدا می‌کردیم. متاسفانه با گذشت زمان، بسیاری از ما از بروز این خلاقیت دست می‌کشیم، اما این توانایی هیچ‌گاه به طور کامل از بین نمی‌رود.

خلاقیت را می‌توان به عضله‌ای تشبیه کرد که با تمرین و استفاده تقویت می‌شود و می‌توان از آن برای یافتن راه‌حل‌های نوآورانه بهره برد. حتی اگر مدت‌هاست از این عضله استفاده نکرده‌اید، با تمرین می‌توانید آن را دوباره قوی کنید. برای نمونه، داگ میتز، متخصص تصویربرداری MRI، که فردی کاملاً تحلیلی بود، سال‌ها تلاش می‌کرد تا فضایی امن‌تر برای کودکان در دستگاه‌های ترسناک MRI ایجاد کند. با کمک نویسندگان کتاب، او عضله‌ی خلاقیت خود را تمرین داد و راه‌حلی نوآورانه پیدا کرد. او با تخیل خود، ظاهر این دستگاه‌ها را به کلی تغییر داد و آن‌ها را به شکل کشتی دزدان دریایی یا سفینه‌ی فضایی درآورد. در نتیجه، کودکان تجربه‌ی اسکن شدن را نه یک امر ترسناک، بلکه یک ماجراجویی هیجان‌انگیز تلقی کردند.

فصل ۲

خلاقیت؛ یک ویژگی ارزشمند در دنیای امروز

«خلاقیت فقط برای آدم‌های هنری است.» چند بار این جمله را شنیده‌اید یا خودتان آن را به زبان آورده‌اید؟ در جامعه‌ی امروزی، این باور نادرست رواج یافته که تنها افرادی مانند نقاشان یا نوازندگان موسیقی می‌توانند از خلاقیت خود درآمد کسب کنند، در حالی که افرادی مانند وکلا یا مدیران جایی در این میدان ندارند. بسیاری بر این باورند که در محیط‌های کاری سنتی، جایی برای خلاقیت نیست و حتی بداهه‌پردازی اقدامی غیرمسئولانه تلقی می‌شود.

در طول دهه‌ها، هنرمندان و افراد خلاق (مانند طراحان، نوازندگان و نقاشان) اغلب به حاشیه رانده شدند، در حالی که متخصصان تحلیلی، تصمیم‌گیرندگان اصلی در جلسات مهم بودند. این طرز فکر ضد خلاقیت حتی در کلاس‌های درس نیز دیده می‌شود؛ جایی که خلاقیت فدای عقل‌گرایی می‌شود و به کودکان آموزش داده می‌شود که باید قوانین را رعایت کنند و تنها در چارچوب خطوط رنگ‌آمیزی کنند. یک نمونه‌ی تاریخی این موضوع، پل مک‌کارتنی است؛ در مدرسه به او توصیه شد موسیقی را رها کرده و به دنبال شغلی «امن» در صنعت برود. خوشبختانه او این توصیه‌ی بی‌مایه را نادیده گرفت و به عضو یکی از موفق‌ترین گروه‌های موسیقی تاریخ تبدیل شد.

اما این طرز فکر در حال تغییر است. امروزه کسب‌وکارها به خوبی دریافته‌اند که بهترین راه برای یافتن راه‌حل‌های نوآورانه برای مسائل پیچیده، سرمایه‌گذاری روی خلاقیت کارکنان است. به عنوان مثال، در یکی از جدیدترین نظرسنجی‌های شرکت IBM از بیش از ۱۵۰۰ مدیر عامل، خلاقیت به عنوان مهم‌ترین مهارت رهبری در دنیای پیچیده‌ی تجارت جهانی امروز معرفی شد.

برای بهره‌مندی از مزایای خلاقیت، ابتدا باید آن را در درون خود کشف کنید. در ادامه خواهید آموخت که چگونه این توانایی را احیا کنید.

فصل ۳

شجاعت ورود به دنیای خلاقیت

آیا تا به حال مجبور شده‌اید با ترس خود روبرو شوید؟ مثلاً لمس یک مار غول‌پیکر با وجود فوبیای شدید؟ رویارویی با ترس از خلاق بودن نیز دقیقاً همین حس را دارد؛ ترسی که تنها با تجربه و اقدام می‌توان بر آن غلبه کرد. خوشبختانه راهبردهایی وجود دارد که این مسیر را برایتان هموارتر می‌سازد.

بسیاری از افراد تمایل به خلاق بودن دارند اما نمی‌دانند از کجا شروع کنند. اولین و اساسی‌ترین قدم، کنار گذاشتن این باور محدودکننده است که «من خلاق نیستم». باید به یاد داشته باشید که هر انسانی، از جمله شما، عضله‌ای به نام خلاقیت دارد. باید با تمام وجود باور کنید که توانایی رشد، تجربه و آفرینش چیزی فراتر از آنچه تاکنون فکر می‌کردید، در شما وجود دارد. با پذیرش این «طرز فکر رشد محور»، درک شما از خود و جهان تغییر خواهد کرد و قدرت به کارگیری خلاقیت برای یافتن راه‌حل‌های نوین در شما تقویت می‌شود.

یکی از روش‌های پرورش این طرز فکر، طراحی یک نقشه‌ی راه برای فرایندهای خلاقانه است. این نقشه مجموعه‌ای از تکنیک‌ها را برای تمرین عضله‌ی خلاقیت در اختیارتان قرار می‌دهد و مسیر را ساده‌تر و قابل پیگیری می‌سازد.

یکی از تکنیک‌های کاربردی که نویسندگان برای افراد «غیر خلاق» به کار می‌گیرند، تفکر طراحی (Design Thinking) است. این رویکرد به ما کمک می‌کند تا نیازهای انسانی را شناسایی کنیم و با نگاهی طراحانه راه‌حل‌های جدیدی بیابیم. برای مثال، نویسندگان تصمیم گرفتند مجموعه‌ای از ابزارهای آشپزخانه را بازطراحی کنند. آن‌ها برای این کار مستقیماً با کاربران (از جمله سالمندان) صحبت کردند تا مشکلات طراحی‌های فعلی را درک کنند. سپس با استفاده از بینش‌های حاصل، به آزمون و خطا پرداختند و به راه‌حل‌های متنوعی دست یافتند و در نهایت بهترین گزینه‌ها را تولید کردند.

فصل ۴

برای موفقیت، به خودتان اجازه‌ی شکست بدهید

گاهی در مسیر رسیدن به اهداف، دچار لغزش می‌شویم، اعتماد به نفس خود را از دست می‌دهیم و دست از تلاش می‌کشیم. اما دقیقاً همین نقطه است که تفاوت بین موفقیت و شکست رقم می‌خورد. تسلیم نشوید! برخیزید و دوباره تلاش کنید! حتی بزرگترین نوابغ خلاق هم شکست می‌خورند. تفاوت اینجاست که آن‌ها شکست را به نفع خود به کار می‌گیرند.

آیا فکر می‌کنید موتزارت اولین شاهکار خود را بدون نوشتن آثار بی‌ارزش قبلی خلق کرده است؟ یا توماس ادیسون با اولین آزمایش لامپ را روشن کرده است؟ خیر. همه شکست می‌خورند. در واقع، پروفسور دین کیث سیمونتون از دانشگاه کالیفرنیا کشف کرد که نوابغ خلاق، نه تنها کمتر از دیگران شکست نمی‌خورند، بلکه بیشتر هم شکست را تجربه می‌کنند. آن‌ها به جای ناامید شدن، از اشتباهاتشان درس می‌گیرند و تلاش‌های بعدی خود را اصلاح می‌کنند تا به هدف نزدیک‌تر شوند.

اگر می‌خواهید در مسیر خلاقیت موفق باشید، باید مانند ادیسون فکر کنید: شکست زمانی شکست محسوب می‌شود که از آن چیزی نیاموزیم. در واقع، یک پارادوکس وجود دارد: موفقیت در همان تلاش اول ممکن است در بلندمدت به ضرر شما باشد. چرا؟ چون شکست‌های اولیه، نقاط ضعف محصول یا ایده‌ی شما را آشکار می‌کنند.

به داستان برادران رایت توجه کنید. آن‌ها در سال ۱۹۰۳ اولین پرواز موفق را در کارولینای شمالی انجام دادند. اما اگر پیش از آن، صدها بار در پروازهای بی‌سرنشین شکست نخورده بودند و فرصت اصلاح طراحی را پیدا نمی‌کردند، شاید نامشان به عنوان پیشگامان پرواز ثبت نمی‌شد، بلکه یکی دیگر از قربانیان این مسیر بودند.

فصل ۵

تجربه‌های نو، دریچه‌ای به سوی خلاقیت

چند بار منتظر مانده‌اید تا الهام ناگهان به سراغتان بیاید؟ بسیاری از افراد منتظر افتادن «سیب افسانه‌ای» بر سر خود می‌نشینند، اما چنین اتفاقی به ندرت رخ می‌دهد. اگر می‌خواهید الهام بگیرید، باید تجربه‌های جدید کسب کنید. این تجربه‌ها نگاه شما را به جهان تغییر می‌دهند و همین تغییر زاویه دید، بستری برای شکل‌گیری ایده‌های نو فراهم می‌کند.

برای نمونه، دو دانشجوی نویسندگان کتاب با مسئله‌ی کاهش مرگ‌ومیر نوزادان روبرو شدند. آن‌ها پس از جست‌وجوی اولیه در اینترنت، دریافتند که برای درک واقعی مشکل، باید به بیمارستان‌های کشورهایی سفر کنند که بیشترین آمار مرگ‌ومیر را دارند. بینش‌ها و تجربیاتی که در این سفرها به دست آوردند، به آن‌ها کمک کرد تا یک کیسه‌خواب ارزان‌قیمت با پد گرمایشی داخلی طراحی کنند؛ وسیله‌ای که جان تعداد زیادی از نوزادان را در مناطق سردسیر و محروم نجات داد.

اما اگر امکان سفرهای بین‌المللی وجود نداشته باشد، چه؟ در این صورت، باید با ذهنیت یک مسافر به اطراف خود نگاه کنید. حتی پیش‌پاافتاده‌ترین فعالیت‌ها و محیط‌های آشنا را با چشمانی تازه بنگرید و در هر فرصت ممکن، از خود بپرسید: «چرا؟» پاسخ به این سؤالات، درک عمیق‌تری از رفتار انسان‌ها و نحوه‌ی استفاده‌ی آن‌ها از محصولات به شما می‌دهد، و البته نشان می‌دهد که چگونه می‌توان شرایط را بهبود بخشید.

برای مثال، هنوز افراد زیادی از تلفن‌های ثابت استفاده می‌کنند. ممکن است این را صرفاً بپذیریم و بگذریم. اما اگر از خود بپرسیم «چرا؟»، به این نتیجه می‌رسیم که اغلب افراد به دلیل عادت، نه مزیت واقعی، به استفاده از تلفن ثابت ادامه می‌دهند. با داشتن این اطلاعات، می‌توان راه‌هایی برای طراحی یا بازاریابی تلفن‌های همراه پیشنهاد کرد که متناسب با ذهنیت محافظه‌کارانه‌ی این افراد باشد، نه اینکه آن‌ها را به پذیرش ابزارهایی مجبور کنیم که جذابیتی برایشان ندارند.

فصل ۶

با افراد خلاق همکاری کنید

تصویری که اغلب از نوابغ خلاق (مانند آهنگ‌سازان یا متفکران بزرگ) در ذهن داریم، فردی تنها است که در انزوا به عمیق‌ترین ایده‌های خود می‌رسد. اما این روش فردی، مؤثرترین راه برای بروز خلاقیت نیست. در واقع، برعکس آن درست است: نوآوری محصول کار گروهی است.

محیط‌هایی که بیشترین خلاقیت را به وجود می‌آورند، معمولاً جاهایی هستند که افراد به صورت نزدیک با یکدیگر همکاری می‌کنند. چرا؟

• کاهش فشارهای روانی: کار گروهی باعث کاهش استرس می‌شود. وقتی مسئولیت نوآوری به صورت مشترک تقسیم می‌شود، ذهن شما آرام‌تر و پربازده‌تر عمل می‌کند.
• افزایش تولید خلاقانه: وقتی ایده‌های خود را با دیگران به اشتراک می‌گذارید، فضای ذهنی بیشتری برای بسط و پرورش آن‌ها پیدا می‌کنید. در یک تیم، ایده‌ها به صورت تصاعدی افزایش می‌یابند، زیرا افراد به یکدیگر الهام می‌بخشند.

نظرات و پیشنهادهای اعضای گروه به شما کمک می‌کند تا صرفاً به ایده‌های اولیه‌ی خود متکی نباشید، به خصوص وقتی متوجه می‌شوید آن ایده‌ها چندان هم درخشان نبوده‌اند. یک نمونه‌ی عینی از این اصل را می‌توان در شرکت مشاوره‌ی IDEO (محل کار نویسندگان کتاب) مشاهده کرد. آن‌ها یک تخته‌سیاه سرتاسری در محیط کار نصب کردند تا کارکنان بتوانند هر زمان که خواستند، ایده‌ها یا نقل‌قول‌هایی را روی آن یادداشت کنند و بدین ترتیب، الهام و خلاقیت به حداکثر برسد. پس از کمک گرفتن نترسید. گاهی یک جرقه‌ی کوچک می‌تواند سد ذهنی شما را بشکند و جریان خلاقیت را جاری سازد.

فصل ۷

ذهنیت «کاری بکن»

چند بار خواسته‌اید کاری انجام دهید. مثلاً برای یک شغل جدید اقدام کنید یا در یک جمع به فردی جذاب نزدیک شوید، اما از ترس منصرف شده‌اید؟ این فاصله میان دانستن و انجام دادن فقط به روابط شخصی محدود نمی‌شود؛ در دنیای کسب‌وکار نیز بسیار رایج است. به عنوان مثال، تیم نوآوری شرکت کداک در دهه‌ی ۱۹۹۰ می‌دانست که آینده‌ی عکاسی در دیجیتال است، اما از تغییر استراتژی خود می‌ترسیدند. نتیجه‌ی این ترس چه بود؟ کداک، که زمانی غولی در بازار بود، به تدریج سهم خود را به رقبا واگذار کرد و درآمدش کاهش یافت.

اما ما محکوم نیستیم که فرصت‌ها را از دست بدهیم. نقطه‌ی آغاز همه چیز، تغییر ذهنیت است. تبدیل ذهنیت از «می‌دانم که احتمالاً باید این کار را انجام دهم» به «من این کار را خواهم کرد»، قدرتمندترین ابزاری است که برای کنترل زندگی‌تان دارید. حتی اگر نتیجه موفقیت‌آمیز نباشد، پشیمان نخواهید شد، زیرا می‌دانید که تلاش کرده‌اید. بزرگترین اشتباه آن است که اصلاً تلاشی نکنید و در نتیجه، چیزی نیاموزید.

برای نمونه، به جان کیف، ویراستار رادیویی، توجه کنید. روزی شنید که مادر همکارش نمی‌داند اتوبوس چه زمانی می‌رسد و اغلب مجبور است در سرما منتظر بماند. کیف بلافاصله دست به کار شد. او یک کد ساده نوشت و سامانه‌ای تلفنی راه‌اندازی کرد که به کاربران می‌گفت اتوبوس چند ایستگاه با آن‌ها فاصله دارد. کل پروژه کمتر از یک روز طول کشید، اما تنها به این دلیل ممکن شد که او تصمیم گرفت کاری بکند.

فصل ۸

تعادل میان پول و اشتیاق

چه شغلی را ترجیح می‌دهید؟ شغلی با بیشترین درآمد یا شغلی که به شما اجازه می‌دهد علایق و اشتیاق درونی‌تان را دنبال کنید؟ در اغلب موارد، افراد هر دو را می‌خواهند و همین امر می‌تواند منبع اضطراب زیادی شود. اما در واقعیت، به ندرت پیش می‌آید که یک فرصت شغلی همزمان هم درآمد بالا داشته باشد و هم کاملاً منطبق بر اشتیاق ما باشد. بنابراین، معمولاً مجبوریم بین این دو یکی را انتخاب کنیم.

تام کلی، یکی از نویسندگان کتاب، دقیقاً با چنین دوگانگی‌ای روبرو شد. او از حوزه‌ی مشاوره‌ی مدیریت کناره گرفت تا به دنبال علاقه‌ی خود برود و در کنار برادرش، دیوید، در شرکت IDEO کار کند. اما پس از مدتی، تماسی با پیشنهادی مالی چشمگیر برای بازگشت به شغل قبلی‌اش دریافت کرد. تام با دقت به گزینه‌ها فکر کرد: کار در IDEO به او امکان دنبال کردن اشتیاقش را می‌داد، در حالی که پیشنهاد بازگشت امنیت مالی را تضمین می‌کرد. پس از چند روز تفکر عمیق، او پیشنهاد پردرآمد را رد کرد، زیرا توانسته بود تعادلی میان پول و اشتیاق پیدا کند.

در نگاه اول، ممکن است تصور کنید شغلی با درآمد بالا در بلندمدت خوشبختی به همراه دارد؛ اما اگر همین شغل شما را مجبور کند که آخر هفته‌ها، روز تولد عزیزانتان یا تعطیلات رسمی را نیز کار کنید، آیا باز هم خوشحال خواهید بود؟ از سوی دیگر، فعالیت داوطلبانه شاید حس ارزشمندی شخصی ایجاد کند، اما اگر نتوانید اجاره‌ی خانه‌تان را بپردازید، آیا باز هم احساس رضایت خواهید داشت؟ هیچ‌یک از این دو افراط، راه‌حل مطلوبی برای بیشتر افراد نیست. به همین دلیل است که یافتن تعادل میان درآمد و اشتیاق حیاتی است. این تعادل تنها با جسارت و خلاقیت به دست می‌آید. باید راه‌هایی نوآورانه برای تأمین همزمان امنیت مالی و رضایت درونی بیابید. هرچند رسیدن به این توازن به زمان و تلاش نیاز دارد، اما تلاشی است که ارزش آن را خواهد داشت.

فصل ۹

هدایت خلاقیت، کیفیت کار و زندگی شما را ارتقاء می‌دهد

بخشیدن آزادی به خود برای اندیشیدن خلاقانه و نوآور بودن، یکی از مؤثرترین روش‌ها برای تضمین خوشبختی است؛ چه در زندگی حرفه‌ای و چه در زندگی شخصی.

در ابتدا، وقتی نوآوری، مشارکت و خلاقیت در کارتان جاری شود، کارفرمایان توجه بیشتری به شما نشان خواهند داد. امروزه شرکت‌ها به خوبی ارزش افرادی را درک می‌کنند که می‌توانند ایده‌های نو ارائه دهند و پروژه‌ها را به سطحی بالاتر ارتقاء دهند.

خلاصه نهایی

خلاصه کتاب «اعتماد به خلاقیت» نوشته‌ی تام و دیوید کلی، بیان می‌کند که خلاقیت یک مهارت آموختنی است و هر فردی می‌تواند آن را در خود پرورش دهد. این کتاب یک نقشه‌ی راه عملی برای کشف و پرورش خلاقیت در همه‌ی ماست. با استفاده از روش‌های آن، می‌توانید به نتایج خارق‌العاده و موفقیت‌های بزرگ دست یابید. برای پرورش خلاقیت و رسیدن به موفقیت، باید به جای تمرکز بر روی نقاط ضعف، بر روی نقاط قوت خود تمرکز کنید و از امتحان کردن چیزهای جدید نترسید. برای رسیدن به موفقیت در زندگی و کسب‌وکار، باید با اعتماد به نفس، ریسک‌پذیر و خلاق باشید.

سپاسگزاریم که وقت ارزشمند خود را صرف مطالعه این کتاب کردید. امیدواریم مطالب آن برایتان سودمند بوده باشد و در مسیر حرفه‌ای و علمی‌تان الهام‌بخش واقع شود.

با تشکر

دکتر محدثه زحمت‌کش

محدثه زحمتکش